Aktualności

Po raz pierwszy od chwili odkrycia w 1904 r. oryginalna głowa węża ze słynnego statku z Osebergu została udostępniona publiczności. Można ją oglądać od 21 czerwca 2025 r. na wystawie poświęconej mitycznemu światu wikingów w Muzeum Historycznym w Oslo (norw. Historisk Museum) w Norwegii. 

Statek z Osebergu (norw. Osebergskipet) uważa się za jeden z najwspanialszych zabytków z epoki wikingów (793–1066). Odkryto go w 1904 r. na farmie Oseberg niedaleko Tønsberg w Vestfoldzie na zachodnim brzegu Oslofjordu . W latach 1904–1905 pracami wykopaliskowymi kurhanu (norw. Oseberghaugen ved Slagen, od haugr – kurhan, nasyp) kierowali dwaj archeolodzy, a prywatnie koledzy: Gabriel Gustafson (1853–1915) i Haakon Shetelig (1877–1955). Pod nasypem o średnicy 44 m i wysokości 6 m znajdowały się najlepiej – jak się później okazało – zachowane, bo aż 90% (!), pozostałości łodzi z epoki wikingów.

W specjalnie zbudowanej komorze w jednym łożu odkryto szkielety dwóch kobiet w wieku prawdopodobnie 80 i 50–55 lat, co ustaliły specjalistyczne analizy, np. zębów. Wcześniej sądzono, że kobiety były nieco młodsze, tj. miały ok. 40–50 i 30 lat. W starszej upatrywano służącej młodszej, którą z kolei identyfikowano z królową Åsą z dynastii Ynglingów, czyli matką Halfdana Czarnego i babcią Haralda Pięknowłosego, pierwszego króla Norwegii. Pogląd ten zdają się wspierać bardziej współczesne analizy kości, które wskazują, że kobieta – podobnie jak Åsa – mieszkała w Agder, jednym z wielu ówczesnych państewek wikińskich. Inni badacze widzą natomiast w pochowanej szamankę. 

Mniej pewne jest też pochodzenie drugiej z kobiet. Wprawdzie badanie DNA wskazało, że jej rodzice przybyli z terenów dzisiejszego Iranu, ale tej rewelacji nie potwierdził szereg powtórnie przeprowadzonych analiz. Wydaje się, że próbki kości zostały poważnie zanieczyszczone, wobec czego równie trudno jest wykazać pokrewieństwo między obiema pogrzebanymi. Wraz z nimi do grobu złożono cztery bogato zdobione pary sań oraz czterokołowy wózek, drewniane skrzynie, wiadro z brązowymi okuciami w postaci tzw. siedzącego Buddy, narzędzia rolnicze i domowe, wełniane szaty i importowane jedwabie, szczątki 14 koni, wołu i 3 psów.

Samą łódź (drakkar) wykonano głównie z dębu w 820 r., ale jako komorę grobową wykorzystano w 834 r. Statek mierzy 21,5 m długości i 5 m szerokości. Po każdej stronie burty umieszczono po 15 otworów (dulek) na sosnowe wiosła, co wskazuje, że pełna obsługa statku wymagała 30 wioślarzy. Sosnowy maszt miał ok. 9–10 m wysokości, z czego wynika, że żagiel mógł mieć ok. 90 m² powierzchni. Pojazd mógł zatem rozwijać prędkość do 10 węzłów, czyli 19 km/h, co potwierdził eksperyment z jego repliką przeprowadzony w 2012 r. Wrażenie robią również bogate zdobienia pokrywające dziób i rufę statku w formie tzw. „chwytającej bestii”, nazywanej często stylem Oseberg.

Niewątpliwie pochówek z Osebergu należy do najbardziej luksusowych i unikatowych grobów z wczesnego średniowiecza (i nie tylko z tej epoki) i dlatego interpretuje się go jako świadectwo wysokiego statusu społecznego pogrzebanych w nim kobiet. Jednak wydaje się, że był on jeszcze bogatszy – naukowcy podejrzewają, że pierwotnie złożono w nim również misterną biżuterię, z wyrobu której słynęli wówczas Skandynawowie, a której należałoby się spodziewać w tak wspaniałym grobie. 
Jak wyjaśnia archeolog Hanne Lovise Aannestad: „Podobnie jak w przypadku wielu innych grobów z epoki wikingów, ok. 970 r. ktoś włamał się do grobu i przeprowadził tzw. haugbrott”.

Co ciekawe, dzięki rabunkowi zachował się chyba najbardziej charakterystyczny element całego statku, a mianowicie głowa węża, która spiralą kończy i zdobi jego dziób. Rabusie „odcięli głowę węża i wrzucili ją w warstwę intruzji [nie związaną z kontekstem całego znaleziska – ES]. Właśnie dlatego głowa węża przetrwała do dziś”. Chociaż nie w całości – braki zostały uzupełnione, a zdjęcie rentgenowskie pokazuje w jaki sposób połączono ponad 1000 lat temu drewniane elementy by uzyskać tak wymyślny kształt.

Od momentu odkrycia, czyli od ponad 100 lat, ten wspaniały galion leżał w muzealnym magazynie, gdyż już na etapie wykopalisk uznano, że jest zbyt delikatny by zamontować go na dziobie statku eksponowanego od 1926 r. w Muzeum Statków Wikińskich (norw. Vikingtidsmuseet) na Półwyspie Bygdøy w Oslofjordzie. Zastąpiła go drewniana replika, o czym np. autorka niniejszego newsa nie miała pojęcia podczas podziwiania łodzi lata temu.

Dopiero w sobotę 21 czerwca 2025 r. węża udostępniono po raz pierwszy publiczności. Artefakt stanowi główną atrakcję wystawy zatytułowanej „Miðgarðr – mityczny świat wikingów” (norw. Miðgarðr – Vikingenes mytiske verden), którą można oglądać w Muzeum Historycznym w Oslo. Ekspozycja skierowana jest w szczególności do dzieci w wieku 8–12 lat, gdyż pozwala zgłębiać nordycki świat duchowy poprzez interaktywne eksponaty i opowieści.

Centralnym elementem mitologii nordyckiej był Jörmungandr, czyli Wąż Midgardu/Świata, żyjący w morzu i odznaczający się niezwykle monstrualnymi rozmiarami. Oplatał ziemię (właśnie Midgard) i gryzł własny ogon, którego uwolnienie wieściło Ragnarök. Ze źródeł pisanych wiadomo, że statkom wikińskim często nadawano nazwy węży – wystarczy wspomnieć Długiego Węża (staronordycki: Ormrinn langi), największy i najpotężniejszy statek Olafa Trygvassona, będący jego dumą. Określenia te sugerują mityczny związek między statkami a tymi morskimi stworzeniami.

 
Przypuszcza się, że głowa węża ze statku z Osebergu została specjalnie wykonana tak, by można było ją w razie potrzeby odłączyć. Na trop naprowadza prawo islandzkie z XII w., które nakazywało zdejmowanie dekoracji z dziobów statków przed zbliżaniem się do lądu, aby nie niepokoić lokalnych duchów. W pewnym sensie praktykę taką potwierdzałyby przedstawienia na słynnej tkaninie z Bayeux, na której wyhaftowano statki z głowami wężów na morzu, ale już bez nich podczas zbliżania się do brzegu.

Galion z głową węża powróci na swoje pierwotne miejsce przy okazji otwarcia nowego Muzeum Epoki Wikingów (norw. Vikingtidsmuseet) w 2027 r. Będzie ono rozbudowanym, zmodyfikowanym i znacznie wzbogaconym o zabytki dotychczasowym Muzeum Statków Wikińskich, które od października 2021 r. pozostaje zamknięte na potrzeby remontu.

________________
Ewelina Siemianowska (ur. 1981) historyk i archeolog, oba kierunki ukończyła na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się wczesnym średniowieczem, w tym zwłaszcza osadnictwem i komunikacją, którym poświęciła szereg artykułów naukowych. Jest redaktorem portalu wczesneśredniowiecze.pl.