Aktualności

W jednej z pięciu egipskich oaz - Charga - archeolodzy odkryli pozostałości koptyjskiego miasta. Choć władze egipskie podały lakoniczną informację, wnioskować z niej można, że odkrycie znacznie wzbogaca naszą wiedzę o okresach przejściowych między pogaństwem a chrześcijaństwem i islamem.

Oaza Charga (także Kharga lub Ain el-Kharab) to najdalej na południe wysunięta z pięciu oaz egipskich i obecnie najbardziej z nich nowoczesna. Położona jest w Nowej Dolinie, zagłębieniu (depresji) długości ok. 16 km i szerokości wahającej się od 20 do 80 km, na Pustyni Zachodniej, w odległości ok. 200 km na zachód od doliny Nilu i od Luksoru.

Już starożytni Egipcjanie określali ją mianem „południowej oazy”, Grecy nazywali ją „zewnętrznej”, zaś Rzymianie „wielkiej”. Pełniła ona od zawsze funkcję doskonałego węzła komunikacyjnego, a rozkwitła właśnie w starożytności (choć osadnictwo sięga tu paleolitu), gdy prowadził tędy dalekosiężny szlak łączący sudański Darfur z egipskim Asjut. Pozwalał on przebyć ten dystans w ciągu 40 dni – stąd jego nazwa Droga Czterdziestu Dni zapisana przez Herodota w V w. p.n.e. (arab. Darb El Arba'īn) – zamiast 60 dni wzdłuż Nilu. Drogą Czterdziestu Dni transportowano towary, w tym luksusowe (złoto, kość słoniową, przyprawy), zwierzęta (bydło, konie, osły, wielbłądy) oraz niewolników. O jego znaczeniu świadczy fakt, że Rzymianie wzmocnili jego przebieg fortyfikacjami. Darb El Arba'īn wykorzystuje się do dziś, głównie do pędzenia wielbłądów na egipskie targi mięsa.

W starożytności, co zrozumiałe, wśród mieszkańców oazy dominowały tradycje politeistyczne, o czym świadczą np. dość dobrze zachowane relikty monumentalnej świątyni Hibisa wzniesionej prawdopodobnie za panowania faraona Psametycha II w VI w. p.n.e. Chrześcijaństwo pojawiło się tu prawdopodobnie w drugiej połowie III lub na początku IV w. n.e. W VII w. pojawili się tu muzułmanie, którzy zaczęli określać tubylców mianem „qibt”, będącym zniekształceniem greckiego terminu „aigyptos” oznaczającego mieszkańców Egiptu w ogóle. Wspomniane arabskie „qibt” dało początek słowu „kopt”, które z czasem stało się synonimem ludności chrześcijańskiej na tym obszarze.

Od niego też pochodzi nazwa przedziału od III do VII stulecia, dla którego stosuje się określenie okres koptyjski. Z tego okresu pochodzą m.in. pozostałości klasztoru Deir Mustafa Kaschif oraz pobliskiego cmentarza Deir el-Bagawāt, który niektórzy badacze uważają za najstarszą dużą nekropolię chrześcijańską na świecie. Składa się z 263 zbudowanych z cegły mułowej kaplic grobowych, przy czym wśród nich można wyróżnić proste, jednokomorowe konstrukcje po rodzinne mauzolea z ozdobnymi fasadami, fałszywymi kolumnami oraz kopułowymi dachami. Na ogół pozbawione one były dekoracji, ale niektóre z nich zaś bardziej wyszukane i pokryte malowidłami przedstawiającymi sceny biblijne. 

Dnia 24 lipca 2025 r. władze egipskie ogłosiły, że w oazie Charga archeolodzy działający pod egidą Najwyższej Rady Starożytności (Supreme Council of Antiquities, SCA) odkryli pozostałości wczesnego miasta koptyjskiego. Natrafili na rzędy domów mieszkalnych zbudowanych z cegły mułowej (na ścianach zachowały się tynki), miejsca usługowe z piecami i wbitymi w ziemię naczyniami zasobowymi (do przechowywania np. zboża oraz do konserwowania żywności), mnóstwo fragmentów ceramiki (w tym ostrakony pokryte pismem), przedmioty wykonane ze szkła i kamienia. Zidentyfikowano też wiele grobowców, co daje nadzieję na przeprowadzenie analiz bioarcheologicznych. Poza tym natrafiono na dwa kościoły; większy z nich przypomina trzynawową bazylikę z rzędami kwadratowych kolumn. Ujawniono również fresk ukazujący Chrystusa uzdrawiającego chorych. Dr Siham Ismail, kierownik wykopalisk, podkreślił długą tradycję osadniczą miejsca oraz ponowne wykorzystywanie konstrukcji rzymskich przez społeczności chrześcijańskie, a następnie muzułmańskie. 

Z kolei Mohamed Ismail Khaled, sekretarz generalny SCA, określił odkrycie jako znaczący wkład w trwające badania nad zachodnimi oazami Egiptu. Stwierdził, że potwierdza ono „znaczenie oazy Charga jako ośrodka religijnego i społecznego w różnych okresach historycznych, zwłaszcza na początku ery koptyjskiej”. Niewątpliwie przyczyni się też do lepszego poznania procesu transformacji religijnej i kulturowej ówczesnych społeczności przechodzących od pogaństwa do chrześcijaństwa i islamu, a także naświetli ich wzajemne kontakty. Czekamy na publikację wyników tych ciekawych badań, zwłaszcza, że lakoniczna i niemal pozbawiona fotografii informacja władz egipskich pozostawia pewien niedosyt. 

_____________
Ewelina Siemianowska (ur. 1981) historyk i archeolog, oba kierunki ukończyła na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się wczesnym średniowieczem, w tym zwłaszcza osadnictwem i komunikacją, którym poświęciła szereg artykułów naukowych. Jest redaktorem portalu wczesneśredniowiecze.pl.

Powyższy artykuł jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.
Redakcja wyraża zgodę na kopiowanie i przedrukowywanie tylko całości artykułu pod warunkiem zamieszczenia imienia i nazwiska autora, informacji o nim oraz informacji o źródle (link do wczesneśredniowiecze.pl).