Aktualności

Brązowy skrzydlaty lew umieszczony na szczycie jednej z dwóch kolumn stojących na placu św. Marka to symbol Wenecji oraz jej potęgi morskiej i handlowej. Ze względu na brak źródeł pisanych zagadką pozostawało jednak od dawna pochodzenie posągu. Wyniki najnowszych badań pokazują, że jest ono jeszcze bardziej egzotyczne niż dotąd przypuszczano. Okazuje się bowiem, że lew został najprawdopodobniej odlany w Chinach w okresie panowania dynastii Tang (618–907).

Obecnie Wenecja to znane na całym świecie miasto kanałów i karnawału oraz jeden z najpopularniejszych ośrodków turystycznych we Włoszech. W średniowieczu była jedną z największych potęg handlowych i politycznych w basenie Morza Śródziemnego. Warto też podkreślić, że Republika Wenecka to najdłużej – bo ponad 1000 lat (!) – nieprzerwanie funkcjonujące państwo o ustroju republikańskim w dziejach, tj. od końca VII do końca XVIII w. Wzrost znaczenia tej republiki kupieckiej postępował od XI stulecia wraz z rozwojem gospodarczym, ruchem krucjatowym oraz rekonkwistą w Hiszpanii. Kupcy weneccy pośredniczyli aktywnie w kontaktach między Zachodem a Wschodem, a świadectwem dobrych stosunków z Bizancjum stała się konsekrowana w 1094 r. bazylika św. Marka. Nawiązuje ona właśnie do architektury cesarstwa wschodniorzymskiego. Św. Marek jest patronem miasta, a z czasem symbolizujący tego apostoła lew ze skrzydłami stał się także symbolem Wenecji. Od 1949 r. wizerunek tego stworzenia znany jako Złoty Lew (Leone d’Oro) wręczany jest podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji, który uważa się za najstarszą tego typu imprezę na świecie. 

Kolosalny – bo ważący 3 tony – brązowy posąg lwa ze skrzydłami znajduje się na szczycie jednej z dwóch kolumn stojących na placu św. Marka. Drugą wieńczy rzeźba Teodora Tyrona, męczennika i świętego, który patronował Wenecji jeszcze przed św. Markiem. Trzon kolumny z lwem z fioletowego granitoidu sprowadzono z północno-zachodniej Anatolii. Zakłada się, że trzony obu kolumn dotarły do Wenecji krótko przed 1261 r., natomiast bazy i kapitele wykonano na miejscu. Jedyna wzmianka pisana o samym lwie pochodzi z 14 maja 1293 r. i dotyczy jego naprawy. Kolejne informacje o kolumnie pochodzą z czasów o wiele późniejszych: w 1797 r. na rozkaz Napoleona przeniesiono ją do Paryża jako symbol klęski i upokorzenia Wenecji, a w 1815 r. przywieziono ją w częściach z powrotem.

Samo wyobrażenie skrzydlatego lwa rozwinęło się z apokaliptycznych tetramorfów (czterech strażników tronu Bożego: człowieka/anioła, byka, orła i lwa) oraz lwich protomów zaopatrzonych w skrzydła i aureolę i wywodzących się ze sztuki wschodniej (np. z Mezopotamii). Transformacja weneckiego skrzydlatego lwa z symbol religijnego w godło państwowe nastąpiło według najnowszych badań w latach 1261–1268. Od tego czasu stworzenie to widnieje na fladze Wenecji. 

Od dawna wysuwano szereg hipotez o pochodzeniu posągu. Wskazywano na jego miejscową produkcję, czemu według niektórych badaczy przeczyła zasadniczo stylistyka odlewu, która nie ma ich zdaniem wiele wspólnego z lokalną wenecką tradycją. Według innych posąg wykonano w okresie hellenistycznym (323–30 p.n.e) w Anatolii lub północnej Syrii, przy czym uważano go za hellenistyczną interpretację mezopotamskich lub perskich gryfów z lwią głową. Jednocześnie dopuszczano wpływy asyryjskie, etruskie, sasanidzkie, romańskie, gotyckie, a nawet chińskie. Na modyfikacje na modę z Kraju Środka wskazywano ze względu na morfologię pyska lwa, „blizny” po usunięciu rogów oraz inne cechy stylistyczne nawiązujące do sztuki chińskiej. 

Ponowną analizę stylistyczną lwa weneckiego, a także badania specjalistyczne, przeprowadził ostatnio zespół włoskich badaczy. Stwierdzili oni, że posąg wykazuje niewielkie, a nawet żadne powiązania ikonograficzne ze średniowiecznymi lwami romańskimi (ok. X–poł. XII w.) czy gotyckimi (poł. XII–poł. XIII w.). Ich zdaniem trudno też dostrzec podobieństwo między lwem weneckim a rzeźbami mauretańskimi z XIV w., jak np. z tymi z dziedzińca lwów w Alhambrze. Stąd zwrócili się oni ku sztuce chińskiej, która obfituje w przedstawienia lwów i stworzeń lwiopodobnych.

Ich uwagę przykuły tzw. „zhènmùshòu”, czyli monumentalne figury „strażników grobowców”, które są znane z kilku miejsc pochówków z czasów dynastii Tang (618–907). „Strażników grobowców” cechują lwie pyski z bulwiastymi nosami (niekiedy o zhumanizowanych rysach), płomienne grzywy, spiczaste i uniesione uszy, rogi, a także przyczepione do barków skrzydła. Wykonywano je z różnych materiałów, np. drewna, gliny lub kamienia. Na weneckim lwie widoczne są ślady po usunięciu takich rogów – takie „blizny” zakrywano w Chinach specjalną peruką. 

O wiele bardziej obiektywne okazują się wyniki badań specjalistycznych obejmujących analizę konstrukcji posągu oraz jego składu chemicznego. Poszczególne części korpusu lwa były odlewane i mocowane oddzielnie. Ta złożona kwestia wymaga wprawdzie dalszych badań z bardzo oczywistego powodu (ten ciężki posąg znajduje się przecież na szczycie kolumny), ale należy zauważyć, że odlewanie fragmentów to tradycyjna chińska sztuka odlewania z brązu. Dzięki analizie izotopowej udało się badaczom powiązać trzy próbki metali z lwa weneckiego z rudami wydobywanymi w kopalniach położonych wzdłuż dolnego biegu rzeki Jangcy, czyli z jednymi z najważniejszych wychodni w obecnych Chinach. Izotopy ołowiu z lwa weneckiego wykazały szczególną zgodność z rudami ze złóż w Guishan i Yaojialing w prowincji Anhui oraz złożami w Anji w prowincji Zhejiang. Ten sam sygnał izotopu ołowiu co lew wenecki ma brązowy fragment artefaktu odkryty w grobowcu nr 493 przy stadionie Yinxu, pochodzący z okresu Shang (1600–1046 p.n.e.), co tylko potwierdza ciągłość w eksploatacji złóż.

Powyższe odkrycia nasuwają kolejne pytanie: w jaki sposób lew dotarł do Wenecji? Informacje o kontaktach republiki z Chinami są raczej skąpe. Wiadomo, że kupcy weneccy importowali w średniowieczu ceramikę chińską, ale zagadnienie to czeka wciąż na systematyczne przebadanie. Nie wydaje się też by brązowy lew stał łupem zdobytym np. w Konstantynopolu, jak np. kolumna na której go posadowiono, co zresztą też należy uznać za mało prawdopodobne. Włoscy badacze wskazują jeszcze na inna możliwość, a mianowicie łączą sprowadzenie chińskiego lwa do Wenecji z podróżami Marco Polo i jego stryja Maffao. Ci dwaj kupcy weneccy podjęli podróż do Kraju Środka i spędzili lata 1264–1268 na dworze Kubilaj-chana, chana mongolskiego i pierwszego cesarza Chin z dynastii Yuan. Być może w odlewni cesarskiej natknęli się na rzeźbę nagrobną z okresu dynastii Tang i wpadli na bezczelny pomysł, by „przerobić” ją na symbol republiki. W tym celu sprowadzili ją w częściach do Wenecji, a modyfikacje powierzyli miejscowym rzemieślnikom. To na razie tylko hipoteza, która wymaga weryfikacji historyków (zwłaszcza, ze sama podróż Marco Polo do Chin bywa kwestionowana), co podkreślają autorzy badań opublikowanych właśnie w czasopiśmie Antiquity.

________________
Ewelina Siemianowska (ur. 1881) historyk i archeolog, oba kierunki ukończyła na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się wczesnym średniowieczem, w tym zwłaszcza osadnictwem i komunikacją, którym poświęciła szereg artykułów naukowych. Jest redaktorem portalu wczesneśredniowiecze.pl.

Powyższy artykuł jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.
Redakcja wyraża zgodę na kopiowanie i przedrukowywanie tylko całości artykułu pod warunkiem zamieszczenia imienia i nazwiska autora, informacji o nim oraz informacji o źródle (link do wczesneśredniowiecze.pl).