Artykuły

W systemie prawnym Wizygotów kobiety cieszyły się wysoką pozycją i szerokimi uprawnieniami. Czym charakteryzowało się prawo rzymskie wizygockie i jaką rolę przewidywało dla kobiet?

Wsławieni zdobyciem Rzymu w 410 r. Wizygoci osiedlili się w Galii, gdzie w 418 r. założyli państwo ze stolicą w Tuluzie. Blisko sto pierwszych lat istnienia ich królestwa upłynęło na intensywnych podbojach, walkach z innymi plemionami barbarzyńskimi, ale też konsolidacji struktury państwowej. Dopiero klęska w bitwie pod Vouillé w 507 r., kiedy Frankowie wyparli Wizygotów z Akwitanii, zahamowała rozwój wizygockiej państwowości i zapoczątkowała czas długotrwałych kryzysów wewnętrznych i zewnętrznych, przeplatanych okresami ekspansji i rozwoju. Na przekór tym trudnościom, wizygockie państwo wypracowało liczne i bogate kodyfikacje prawne, określane zbiorczo mianem prawa rzymskiego wizygockiego.

Od początków Królestwa Wizygotów istotnym zagadnieniem politycznym stał się znaczny udział ludności gallo-rzymskiej (czyli pochodzącej od Rzymian, którzy mieszali się z napływającymi Galami) w strukturze demograficznej państwa. Powszechną praktyką była wówczas tzw. zasada prawa personalnego, czyli stosowanie systemów prawa odpowiednich do przynależności plemiennej czy etnicznej danej grupy ludności; innymi słowy, Wizygotów obejmowało tylko germańskie prawo wizygockie, Rzymian zaś – prawo rzymskie. Prowadziło to do sytuacji prawnego dualizmu i wewnętrznych konfliktów, co było szczególnie dotkliwe dla młodego państwa, które przejęło od Rzymu znaczną część systemu i elit administracyjnych. O ile w pierwszym stuleciu istnienia królestwa polityka rządzących Wizygotów charakteryzowała się raczej zaufaniem do Gallo-Rymian i próbami narzucenia im germańskich obyczajów, to sytuacja ta diametralnie zmieniła się po kryzysie z 507 r.

Główne źródło prawa rzymskiego stanowiły spisy dokonane przez Wizygotów na podstawie kodeksu Teodozjusza: zbiór praw Cesarstwa Rzymskiego z czasów od Konstantyna Wielkiego do Teodozjusza II (311-438); opublikowany 15 lutego 438 r.; do XII wieku podstawowe źródło znajomości prawa rzymskiego w Europie łacińskiej wpierw „Lex Romana Visigothorum”, zwane także Brewiarzem Alaryka z 506 r. Data ta jest nieprzypadkowa – już w obliczu naporu Franków Alaryk II postanowił zjednać sobie ludność rzymską poprzez potwierdzenie stosowanych przez nią praw. Na tym etapie zasadę prawa personalnego wciąż stosowano; jednak już w promulgacji akt ogłoszenia prawa normatywnego i noweli króla Recceswintha z 654 r. pod nazwą „Lex Visigothorum” doszło do ujednolicenia systemów prawnych i, w konsekwencji, do zrównania w prawach Wizygotów i Rzymian.

Jednym z bardziej interesujących aspektów tego zbioru praw jest relatywnie wysoka pozycja kobiet. Najistotniejsze z tego punktu widzenia przepisy „Lex Visigothorum” znajdują się w czwartej księdze spisu, dotyczącej praw dziedziczenia:

"IV.II.1 Jeśli ojciec lub matka umrą bez pozostawienia testamentu, siostry powinny mieć udział w majątku równy ich braciom.
IV.II.11 Mąż i żona dziedziczą po sobie nawzajem, jeśli nie mają krewnych bliższych niż w siódmym stopniu pokrewieństwa." (tłum. M. S.)

Uwagę zwraca równość zstępnych kobiet i mężczyzn w dziedziczeniu ab intestat (czyli bez spisanego testamentu), odmienna zarówno od systemów germańskich, takich jak właściwe dla Franków prawo salickie, jak i dla spisu prawa rzymskiego dokonanego w Bizancjum pod postacią kodyfikacji justyniańskiej podjęta w latach 528-534 z rozkazu Justyniana I kompilacja prawa rzymskiego w Cesarstwie Bizantyjskim. Wynikało to z zupełnie innego podejścia do własności ziemskiej, której rozdrobnienie nie było traktowane jako zagrożenie dla istnienia państwa z uwagi na silną władzę królewską.

Oprócz prawa spadkowego istotnym elementem wpływającym na sytuację prawną kobiet była ich zdolność do rozporządzania majątkiem, który mogły one nie tylko dziedziczyć, ale również dysponować nim w sposób dowolny czy obejmować na wyłączność pod postacią wiana:

"IV.II.16 Jeśli osoby równego urodzenia wstępują w związek małżeński i, żyjąc razem, bądź to pomnażają, bądź tracą swój majątek tak, że jedno jest bogatsze od drugiego; winny wówczas dzielić zyski i straty proporcjonalnie do posiadanego majątku. Jeśli wartość ich majątku jest równa, żadne nie ma prawa do władzy nad drugim (…)." (tłum. M. S.)

Jak wskazuje tłumacz „Lex Visigothorum” Samuel P. Scott „relacje między mężem a żoną są wyczerpująco omówione [przez kodeks – przyp. M. S.]: małżeństwo nie jest ważne bez wiana, wnoszonego przez męża, o kwocie proporcjonalnej do jego majątku i pozycji społecznej, zaś każde przekroczenie kwoty wyznaczonej przez prawo nie mogło być podyktowane uczuciem lub wymuszone niewłaściwymi wpływami”. Obowiązek wyegzekwowania tej zapłaty spoczywał na ojcu żony, lecz ona miała na wyłączność prawo do dysponowania tą częścią majątku i jakąkolwiek inną znajdującą się w jej posiadaniu. O procedurze małżeńskiej mówi zresztą inny artykuł:

"III.I.6 Jeśli którykolwiek z arystokratów naszego pałacu lub spośród głównych osobistości ludu Gotów zażąda małżeństwa dla swego syna bądź cudzej córki, bądź wdowy po kimkolwiek; lub jeśli którykolwiek wybierze dla siebie żonę wyżej wymienionej rangi; nikt nie powinien płacić bądź zobowiązywać się do zapłaty wiana dla owej panny lub kobiety w wysokości większej niż dziesiąta część jego majątku. Lecz jeśli zdarzy się, że rodzic zażyczy sobie nadać wiano na rzecz jego synowej, może wówczas oddać jako owo wiano dziesiątą część majątku, który jego syn odziedziczyłby po nim w wypadku jego śmierci; i winien również oddać dziesięciu młodych mężczyzn, dziesięć młodych kobiet i dwadzieścia koni; lub w ruchomościach, tyle że warte będzie tysiąc solidów. I żona powinna mieć absolutną wolność w dysponowaniu tym majątkiem, jeśli nie pozostawi żadnych synów; jeśli zaś umrze bez testamentu, darowizna ta winna przypaść najbliższym spadkobiercom męża." (tłum. M. S.)

Jednakże wolności i przywileje kobiet nie były nieograniczone, a można odnaleźć i wprost wyrażone mizoginiczne motywacje prawa Wizygotów, jak w przypadku ograniczenia prawa kobiet do dokonywania darowizn ze swojej części majątku:

"IV.IV.2 Ponieważ wiele kobiet, które mają przywilej dysponowania swym wianem zgodnie ze swoją wolą, obdarza nim osoby, z którymi żyją nielegalnie, na szkodę ich dzieci i wnuków; (…) jeśli jakakolwiek kobieta ma dzieci lub wnuki i chciałaby uczynić darowiznę na rzecz Kościoła, wyzwoleńca lub jakiejkolwiek innej osoby lub osób; nie ma ona prawa dysponować więcej niż czwartą częścią swego wiana w ten sposób. Pozostałe trzy czwarte powinny być bez wyjątków pozostawione jej dzieciom lub wnukom (…) Z drugiej jednak strony kobieta powinna mieć pełne prawo do dysponowania całym wianem, w jakikolwiek sposób, jeśli nie posiada legalnych dzieci lub wnuków." (tłum. M.S.)

Inne wolności kobiet obejmowały dość szerokie uprawnienia wdów, które miały prawo nie tylko do swojej części majątku, lecz również władzy rodzicielskiej nad swymi dziećmi aż do momentu ponownego ożenku lub ich dorosłości, a także samodzielnego wyboru męża, o ile nie był on młodszy od niej (to ograniczenie wynikało z próby zmniejszenia liczby małżeństw, zawieranych wyłącznie dla korzyści materialnych, z których nie mogłoby już być potomstwa). Jednak jednym z najważniejszych z punktu widzenia pozycji społecznej kobiet przepisów prawa Wizygotów jest ten, który umożliwia kobietom prowadzenie własnych spraw sądowych, a także wymaga jej zezwolenia dla reprezentowania jej przez męża:

"II.III.6 Kobieta nie może prowadzić sprawy w imieniu kogoś innego, lecz nie jest zabronione, by prowadziła swoje własne sprawy w sądzie. Jej mąż również nie może prowadzić jej sprawy bez jej zezwolenia." (tłum. M.S.)

Kimberley Harper Dunn zauważa, że szerokie uprawnienia kobiety miały na celu przede wszystkim ochronę jej majątku, a w szczególności uniemożliwienie zagarnięcia wiana lub innej własności przez męża. „Lex Visigothorum” kładzie duży nacisk na przepisy dotyczące sporządzania darowizn, nie tylko stanowiąc, że darowizna dokonana pod przemocą jest nieważna, ale też wymagając sporządzenia pisemnej umowy między małżonkami. Wymienione powyżej przepisy w istocie znacznie ograniczają, jeśli nie całkowicie wyłączają, instytucję mundium, czyli wywodzącą się z Rzymu władzy i opieki mężczyzny nad kobietą. To fakt o wielkiej doniosłości; w porównaniu z germańskimi prawami zwyczajowymi, które wprost stanowiły, że kobieta i wszystkie jej ruchomości podlegają pełnej władzy męża (a wcześniej ojca), na obszarach objętych prawem rzymskim wizygockim można mówić o relatywnie dużej wolności osobistej i zdolności do czynności prawnych.

Choć Królestwo Wizygotów upadło w 711 r. w wyniku podbojów arabskich, prawo rzymskie wizygockie przetrwało jako tzw. ratio scripta praw lokalnych (fueros) w Hiszpanii oraz zwłaszcza w południowej Francji, gdzie aż do końca XIII w. zaobserwować można wysoką pozycję społeczną kobiet, włącznie ze wszelkimi przywilejami feudalnymi, wynikającymi ze sprawowania roli seniorki.

Literatura:

• Dunn Kimberlee Harper, “Germanic Women: Property and Mundium 400–1000”, dysertacja obroniona na Uniwersytecie Północnego Teksasu, Denton 2006, https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc5378/m2/1/high_res_d/thesis.pdf (dostęp: 22.12.2025).
• „The Visigothic Code (Forum Iudicum)”, tłum. i red. Scott Samuel Parsons, Boston 1910.
• Sczaniecki Michał, „Powszechna historia państwa i prawa”, Warszawa 2022.

________
Dr Michał Sawczuk (ur. 1995 r.) romanista i mediewista, tłumacz literatury średniowiecznej. Autor m. in. monografii „Męskie, żeńskie w średniowiecznej poezji kobiet w języku oksytańskim” (Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2025). Zajmuje się badaniami nad kulturą i historią oksytańskiego obszaru językowego, interesuje się również problematyką neomediewalizmu.

Powyższy artykuł jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.
Redakcja wyraża zgodę na kopiowanie i przedrukowywanie tylko całości artykułu pod warunkiem zamieszczenia imienia i nazwiska autora, informacji o nim oraz informacji o źródle (link do wczesneśredniowiecze.pl).