Czasopismo naukowe Wczesne Średniowiecze

Wstęp

Wiślica była jednym z ważniejszych ośrodków administracyjnych w państwie Piastów, siedzibą kasztelanii, jednym z najdawniejszych miast w Polsce, a przez krótki okres w XII w. – stolicą niewielkiego księstwa. W źródłach pisanych pojawiła się po raz pierwszy w związku z tragicznym w skutkach najazdem Rusinów i Połowców w 1135 r. Należała ona wtedy do ośrodków wysokiej rangi na mapie ówczesnej Małopolski, przez co jej zniszczenie odbiło się szerokim echem. Wyniki badań archeologicznych potwierdzają znaczenie Wiślicy w okresie wczesnego średniowiecza. Znajdują się tu relikty dwóch wczesnośredniowiecznych grodów, w tym rezydencjonalno-sakralnego ośrodka zlokalizowanego na tzw. „Regii”, z zespołem dwóch zespołów palatialnych, a ponadto relikty trzech innych kościołów romańskich, sześciu nekropolii oraz rozlokowanych w co najmniej trzech punktach miasta wczesnośredniowiecznych osad otwartych. Początki tego ośrodka sięgają X w. Znaczący rozwój Wiślicy rozpoczął się jednak najpewniej na przełomie XI i XII w. wraz z inwestycjami budowlanymi. Po zniszczeniach z 1135 r. Wiślica nie odgrywała przez pewien czas znaczącej roli. Niejasna jest jej przynależność terytorialna po 1138 r. Od 1146 r. była w posiadaniu Henryka Sandomierskiego. W latach 1166–1173 stała się natomiast stolicą samodzielnego księstwa, w którym rezydował Kazimierz Sprawiedliwy. Był to niewątpliwie okres jej największego rozwoju. Na początku XIII w. stała się też ośrodkiem kasztelanii, a przejściowo pojawiła się nawet godność wojewody wiślickiego. Miejscowość została zniszczona podczas najazdu tatarskiego w 1241 r., a być może również podczas drugiego najazdu na przełomie 1259 i 1260 r. Jako rekompensatę za szkody mogła ona otrzymać prawa miejskie z rąk Bolesława Wstydliwego, Leszka Czarnego lub ewentualnie Wacława II. Ważną rolę odegrała w trakcie walk Władysława Łokietka o tron krakowski, stając się strategicznym punktem do opanowania ziemi sandomierskiej i krakowskiej. W poł. XIV w. Wiślica uzyskała ponownie akt lokacyjny, wówczas też została na nowo rozplanowana i otoczona murami, a Kazimierz Wielki ufundował nową kolegiatę. Stała się też miejscem ogłoszenia słynnych statutów wiślickich. W końcu XIV lub na początku XV w. z fundacji Władysława Jagiełły wykonano bizantyńsko-ruską polichromię zdobiącą wnętrze kolegiaty. Na dzisiejszym kształcie miasta zaważyła również działalność Jana Długosza, który uzupełnił gotycki zespół architektoniczny o dzwonnicę i wikarówkę.

Stanowisko nr 1 w Wiślicy (Grodzisko lub tzw. grodzisko „na łąkach”), będące przedmiotem niniejszego tekstu, jest jednym z najważniejszych małopolskich stanowisk dających możliwość zbadania procesów kształtowania się Państwa Piastów. We wczesnym średniowieczu (X–XIII w.) miało charakter militarny i było miejscem stacjonowania załogi wojskowej, a zapewne czasowo stanowiło siedzibę władz administracyjnych. Posiada ono wysoki walor naukowy jako źródło do badań nad budownictwem obronnym w okresie wczesnego średniowiecza, a najstarszy wał z zewnętrzną ścianą w postaci tzw. suchego muru (zbudowaną z łupków gipsowych łączonych gliną) jest jedyną tego typu konstrukcją odkrytą w Małopolsce. Grodzisko leży w południowo-wschodniej części miasta, w odległości ok. 150 m od peryferyjnych domów, na wychodni skały gipsowej w porośniętym łąkami starorzeczu Nidy. Stanowisko jest dobrze zachowane i wyeksponowane w terenie (il. 1).

Było to jednoczłonowe założenie obronne, otoczone wałami i fosą, o powierzchni ok. 1 ha, kształcie zbliżonym do trójkąta o zaokrąglonych narożach i wymiarach ok. 150 x 180 m. W północno-zachodniej linii wałów znajduje się pionowa skałka gipsowa, wkomponowana w linię umocnień (pomnik przyrody). Druga skałka stanowi charakterystyczny punkt w obrębie majdanu. Grodzisko zostało częściowo zniszczone w trakcie I wojny światowej na skutek zarówno samych walk, jak i umieszczenia tu stanowiska artyleryjskiego. W okresie międzywojennym nastąpiły dalsze zniszczenia będące efektem pozyskiwania kamienia z umocnień obronnych dawnego grodu do odbudowy zniszczonych w trakcie działań militarnych domów Wiślicy. Ponadto do 1929 r. teren grodziska użytkowano rolniczo. Obecnie stanowisko jest z niego wyłączone i porasta trawą oraz niską roślinnością, a wzdłuż zewnętrznej linii wałów drzewami (il. 2). W 2023 roku na grodzisku położono drewniane ścieżki i platformy wskazujące lokalizację średniowiecznej zabudowy oraz umieszczono tablice informacyjne (il. 3).

Historia badań:

 Zainteresowanie archeologiczne Grodziskiem w Wiślicy sięga przełomu XIX i XX w. [1] [2]. W latach 20. XX w. przeprowadzono akcję wymiany gruntów i przejęcia go na własność przez państwo polskie w celu wyłączenia go spod uprawy rolnej [3] [4] [5] [6] [7] [8]. Badania wykopaliskowe po raz pierwszy zostały tu podjęte w roku 1949, a prowadził je Zakład Archeologii Przedhistorycznej i Wczesnodziejowej Uniwersytetu Warszawskiego, z ramienia Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego, powstałego w związku z przygotowaniami do obchodów milenijnych. Pracami kierowali Włodzimierz Antoniewicz i Zofia Wartołowska. W latach 1952–1958 badania archeologiczne kontynuowano w ramach nowo powstałego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W końcu listopada 1959 r. utworzono Zespół Badań nad Polskim Średniowieczem Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej, w ramach którego prowadzono prace do 1960 r. [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16]. W 1980 r. Zbigniew Pianowski wraz z Dorotą Górną oraz Joanną Kalagą przeprowadzili wstępne badania weryfikacyjne muru odkrytego w trakcie wcześniejszych prac wykopaliskowych, w rezultacie czego przesunęli jego datowanie z XII na przełom XIII i XIV w. [17] [18] W 1982 r. ukazało się opracowanie zabudowy wnętrza grodu autorstwa Doroty Górnej [19]. W latach 1996–1998 na grodzisku przeprowadzono badania weryfikacyjne, obejmujące przekop przez wał wschodni. Kierownictwo nad nimi objął Waldemar Gliński [20] [21]. Opracowanie wyników dotychczasowych badań ukazało się dopiero w 2020 r. [22]

W trakcie dotychczasowych prac wykopaliskowych na omawianym stanowisku wykonano przekopy przez tzw. wał północny, zachodni i wschodni oraz wewnętrzny stok wału południowego, a także przebadano znaczną część majdanu grodziska. Łącznie prace wykopaliskowe objęły powierzchnię ok. 4800 m², z czego ok. 3800 m² wewnątrz grodziska. W ich wyniku na majdanie odsłonięto 41 obiektów z okresu wczesnego średniowiecza, w tym 19 będących pozostałościami po mieszkalnych budynkach półziemiankowych, dwóch będących zapewne pozostałością budynków naziemnych, dwóch będących pozostałością budynków gospodarczych, siedmiu jam o charakterze gospodarczym, studnię, cysternę, relikty trzech wolnostojących pieców, pięć palenisk oraz jeden obiekt o nieokreślonym charakterze (il. 4). W obrębie umocnień wyróżniono trzy fazy chronologiczne: dwie związane z okresem wczesnego średniowiecza (2. poł. X. lub X/XI–1. poł. XII w.) oraz średniowieczny mur kamienny. Za najstarszy należy uznać wał drewniano-ziemny, licowany od zewnątrz tzw. suchym murem. W wyniku jego naprawy i rozbudowy od zewnątrz do suchego muru dostawiono drewniano-ziemną konstrukcję przekładkową. Najmłodszą fortyfikację stanowił mur kamienny wzniesiony na zaprawie, datowany na przełom XIII i XIV w.

Budowa grodu miała miejsce w X w., na co wskazuje przede wszystkich charakterystyczna konstrukcja najstarszego wału oraz nieliczny materiał ceramiczny o cechach archaicznych (fragmenty naczyń datowane na VIII–X w. oraz występowanie tzw. białej ceramiki podkrakowskiej). Nie jest jednak jasne czy obiekt ten powstał jeszcze w okresie panowania czeskiego w Małopolsce, czy też jego budowa wiąże się z objęciem tych terenów we władanie przez Piastów. Gród został zniszczony w okresie od końca XI do poł. XII w., być może w trakcie najazdu Rusinów i Połowców na Wiślicę w 1135 r. Na przełomie XIII i XIV w. powstał mur kamienny opasujący grodzisko, a jego budowę można najpewniej wiązać z okresem walk Władysława Łokietka o Małopolskę, który ostatecznie zdobył Wiślicę w 1304 r.

Uwarunkowania prawne

Grodzisko „na łąkach” w Wiślicy na mocy Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami (Dz.U. nr 29, poz. 265, z późn. zm.) zostało w 1956 r. uznane za zabytek przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach decyzją nr Kl.4-A-2/129/56 jako „cenny obiekt z czasów kształtowania się państwa polskiego”. Piątego lutego 1973 r. na mocy ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz.U. nr 98, poz. 1150, z późn. zm.) decyzją nr Kl.Va-680 Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach zostało ono jako dobro kultury wpisane do rejestru zabytków województwa kieleckiego pod numerem 508A. Na początku 1987 r. decyzją nr 400/Wiślica-Grodzisko/12/87 odnowiono wpis grodziska do rejestru zabytków, poszerzając go o strefę ochronną i równocześnie zakazując naruszania w jakikolwiek sposób stanu istniejącego obiektu i wspomnianej strefy. W 1995 r. Waldemar Gliński i Czesław Hadamik przeprowadzili badania powierzchniowe obszaru 96–63 w ramach programu Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) (obejmującego m.in. Wiślicę) i sporządzili Kartę Ewidencji Stanowiska Archeologicznego (KESA) dla grodziska. Tym samym w 1995 r. zostało ono wpisane do wojewódzkiej ewidencji zabytków (gmina Wiślica nie posiada Gminnej Ewidencji Zabytków). Z kolei 10 grudnia 2018 r. (Dz.U. 2018, poz. 2418) rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zostało ono wraz z zespołem kolegiaty i reliktami kościoła pw. św. Mikołaja uznane za pomnik historii.

W zachodniej części grodziska znajduje się skała gipsowa stanowiąca chroniony pomnik przyrody nieożywionej (Wiślica – odsłonięcie geologiczne zbudowane z gipsów). Ponadto Wiślica leży na obszarze Nadnidziańskiego Parku Krajobrazowego, utworzonego 19 grudnia 1986 r. oraz na terenie Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 (Dolina Nidy) i Specjalnych Obszarów Ochrony Siedlisk Natura 2000 (Ostoja Nidziańska).

Założenia

W maju 2021 r. na podstawie decyzji Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków nr 4082/2021 (znak: ZATiRA.RA.5134.145.1.2021) z dnia 16 kwietnia 2021 r., za zgodą gminy Wiślica wyrażonej pismem burmistrza Miasta i Gminy Wiślica (znak: RSIII.6870.2.3.2021) z dnia 18 marca 2021 r., będącej właścicielem terenu, na Grodzisku w Wiślicy przeprowadzono badania geofizyczne. Wykonał je zespół pod kierunkiem Niny Glińskiej, na zlecenie Pracowni Badań Archeologicznych Waldemar Gliński. Nadzór merytoryczny nad pracami sprawowała Nina Glińska Badania elektrooporowe objęły obszar 59,52 ara. Objęły one cały dostępny do badań przebieg wału (poza jego niewielkimi odcinkami pokrytymi wyjątkowo gęstą, krzaczastą roślinnością, uniemożliwiającą przeprowadzenie pomiarów). Dodatkowo przeprowadzono badania magnetyczne na obszarze o powierzchni 20 arów, zlokalizowanym w południowo-wschodniej części majdanu grodziska i częściowo na jego południowo-wschodnim wale, w obrębie nieprzebadanej części stanowiska. Celem podejmowanych na stanowisku nieinwazyjnych badań było pełne – w miarę możliwości – zbadanie charakteru oraz zasięgu struktur osadniczych, które znajdują się poza obszarem objętym dotąd badaniami wykopaliskowymi, a więc przede wszystkim w obrębie wałów grodziska. W zakresie architektury spodziewano się uchwycenia przebiegu muru kamiennego z okresu XIII i XIV w. oraz potwierdzenia/wykluczenia występowania muru z X w. w obrębie wału północnego, wschodniego i południowego. Badania te w naszej ocenie były niezbędne z uwagi na zaplanowane na ten rok przez właściciela tego obiektu, czyli gminę Wiślica, rozpoczęcie prac zmierzających do zaadaptowania tego obiektu do celów turystycznych. Należy spodziewać się, że najprawdopodobniej zaskutkują one w najbliższym czasie ograniczeniem możliwości podejmowania badań. W tym roku po raz ostatni nadarzała się zatem możliwość przeprowadzenia ich w dowolnym, determinowanym tylko przez cel naukowy, a nie dostępność terenu, miejscu.

Zastosowane metody i opis metodyki badań 

Z uwagi na fakt, że na stanowisku należało się spodziewać reliktów muru kamiennego, przeprowadzone zostały badania metodą elektrooporową. Jest ona stosowana najczęściej do badania reliktów architektury murowanej [23]. Pomiary wykonano przy pomocy aparatury ADA-5MP firmy ELMES. W trakcie badań na terenie wału grodziska wykonano pomiary z użyciem tzw. układu z dwoma nieskończonościami i dwoma elektrodami pomiarowymi (ang. twin probe) rozstawionymi w odległości 1 m od siebie, który pozwala na penetrację do głębokości maksymalnie 1 m. Pomiary wykonywano wzdłuż linii pomiarowych o rozstawie co 1 metr przy gęstości pomiaru 1x1 m. Uzyskane wyniki opracowano w programie Surfer Golden Software i przedstawiono w postaci map izolinii oporności pozornych w wybranych skalach barwnych. Dodatkowo zdecydowano się wykonać w niewielkim zakresie badania magnetyczne w południowej części majdanu grodziska. Pomiary magnetyczne wykonano przy użyciu magnetometru (gradientometru) transduktorowego (ang. fluxgate) [24] 4.032 DLG firmy Foerster Ferrex mierzącego gradient składowej pionowej pola magnetycznego, wyposażonego w dwie sondy o rozdzielczości 0,2 nT. Linie pomiarowe były oddalone od siebie o 1 m. Liczba pomiarów na 1 metr kwadratowy wynosiła 10. Wyniki badań przedstawiono na mapach magnetycznych opracowanych w programie Terra Surveyor 3.0.29.3 [25].

Wyniki

Badania elektrooporowe objęły cały dostępny do badań przebieg wału oraz obszar na przedpolu bramy prowadzącej do wnętrza grodu, znanej z dotychczasowych badań wykopaliskowych. Badania magnetyczne przeprowadzono w południowo-wschodniej części majdanu grodziska i częściowo na jego południowym wale, w obrębie jedynej nieprzebadanej dotychczas wykopaliskowo ćwiartki stanowiska (il. 5–8).

Na całym obwodzie wału zarejestrowano dobrze czytelną anomalię (nr 1) wysokiej oporności elektrycznej (il. 6: 1) o szerokości 2–5 m, która odzwierciedla przebieg muru kamiennego z przełomu XIII i XIV w. lub ewentualnie jego reliktów (negatywu muru zasypanego rumoszem kamiennym). Wartości tego odchylenia mieszczą się w przedziale 130–200 Ω. Natomiast oporność elektryczna materiału, z którego zbudowany jest wał ziemny, wynosi 90–110 Ω, zaś otaczającego grodzisko terenu (calca) 70–80 Ω. Omawiana anomalia posiada najniższe wartości oraz przerywany przebieg na wale zachodnim grodziska. Wiąże się to najpewniej z umiejscowieniem na tym odcinku sondażowych wykopów archeologicznych z lat 1949–1960 oraz znanym ze źródeł procederem wybierania kamienia na odbudowę domów w Wiślicy po I wojnie światowej. W trakcie badań w latach 1951–1956 odkryto w obrębie wału zachodniego relikty tej fortyfikacji. Stwierdzono wówczas, że w narożu północno-zachodnim, południowym oraz na południe od wypiętrzonej skałki gipsowej zachował się jedynie negatyw tej konstrukcji, natomiast zachowany fragment muru odsłonięto na północ od skałki oraz w południowo-zachodnim rejonie wału[26]. Na podstawie wyników prac wykopaliskowych oraz obecnego rozpoznania należy zatem przypuszczać, że w wale zachodnim mur ten zachował się fragmentarycznie, częściowo w formie negatywu. Wyraźna przerwa w przebiegu anomalii wywołanej obecnością muru, widoczna jest również w wale północnym (il. 6: 2). Związana jest ona z obecnością w tym miejscu wykopu archeologicznego. Uchwycenie przebiegu anomalii na całym obwodzie umocnień pozwala na potwierdzenie sugerowanego dotąd przez innych badaczy wniosku, że otaczał on całe stanowisko oraz doprecyzowanie jego przebiegu. 

Najciekawsze wyniki uzyskano w obrębie wału południowo-wschodniego, gdzie zarejestrowano miejsce o odmiennym układzie anomalii nr 1. Nie przebiega ona tutaj w sposób ciągły jak na pozostałych odcinkach, ale widoczna jest w niej przerwa (związana najpewniej z przerwą w przebiegu muru kamiennego) o szerokości ok. 3 m, flankowana od zewnętrznej strony konstrukcją w kształcie odwróconej litery L (il. 6: 3). Taki układ można ostrożnie interpretować jako przejście bramne. Tezę taką wzmacnia liniowa anomalia charakteryzująca się „średnimi” wartościami oporności elektrycznej, biegnąca na odcinku ok. 15 m w kierunku południowo-wschodnim od domniemanego przejścia do fosy otaczającej grodzisko (il. 6: 4). Można hipotetycznie przyjąć, że uchwycono tutaj pozostałość pomostu prowadzącego do grodu. Byłaby to sytuacja analogiczna do tej, którą znamy z wału zachodniego grodziska, gdzie również na przedpolu odkrytej w trakcie badań wykopaliskowych bramy odsłonięto pomost drewniany (il. 8). Należy wprawdzie pamiętać, że pomost ten był związany z wczesnośredniowieczną fazą umocnień grodu, podczas gdy odsłonięte przejście bramne znajdowało się w murze kamiennym z XIII/XIV w., ale rozpoznany na grodzisku układ zabudowy wczesnośredniowiecznej sugeruje, iż wejście do grodu w tym okresie (wczesnego średniowiecza) musiało znajdować się w pobliżu przejścia odsłoniętego w murze kamiennym (z XIII/XIV w.). Precyzyjną lokalizację bramy wskazuje zatem najpewniej właśnie wspomniany pomost. Jak się wydaje miejsce usytuowania wejścia do grodu determinowały zastane warunki topograficzne (lokalizacja względem wyspy miejskiej, na której rozwijało się osadnictwo otwarte, a później miasto; względna stabilność drogi prowadzącej do bramy; układ warstwicowy i miejsca dogodne do przeprawy przez bagniste łąki; położenie wypiętrzonej skałki gipsowej stanowiącej naturalną osłonę wejścia do grodu) i było powielane w kolejnych fazach użytkowania obiektu. Analogicznej sytuacji można się zatem zapewne spodziewać w południowo-wschodniej części stanowiska.

Do hipotetycznego miejsca lokalizacji bramy w tej części grodu prowadziło lekkie podwyższenie terenu na stokach wału, które mogło zostać wykorzystane przez budowniczych systemu obwarowań. Na jego przedłużeniu wykryto podczas badań anomalię, którą skłonni jesteśmy interpretować jako relikty pomostu. Ponadto analiza układu zabudowy na stanowisku (il. 9) wykazała, że jedna z uliczek prowadząca pomiędzy domami biegła od strony południowo-wschodniej (od miejsca uchwyconego odchylenia) w kierunku cysterny. Układ ciągów komunikacyjnych był, jak się wydaje, związany przede wszystkim z umiejscowieniem furt prowadzących do grodu. Teza o bramie w wale południowo-wschodnim wydaje się zatem bardzo prawdopodobna. Oczywiście relikty domostw związane były ze starszymi (wczesnośredniowiecznymi) fazami tego obiektu, a nie tą, w której funkcjonował uchwycony w trakcie badań elektrooporowych mur. Przyjmując jednak za prawdopodobne, że w kolejnych fazach użytkowania grodu wykorzystywano najbardziej dogodne topograficznie miejsca do lokalizacji wejścia do wnętrza fortyfikacji, można przyjąć, że wcześniejszy układ zabudowy wskazuje na możliwość umiejscowienia drugiej bramy prowadzącej do grodu w południowo-wschodnim odcinku wału i tym samym wzmacnia tezę o bramie zlokalizowanej w tym miejscu. Jak się wydaje wejście to mogło funkcjonować zarówno w okresie wczesnego, jak i późnego średniowiecza.

Zaobserwowaną anomalię można zatem ostrożnie interpretować jako otwór bramny ulokowany w grubości murów. Być może było to drugie, awaryjne wyjście, uzupełniające główną bramę. Wygląd takiego przejścia w murze (z XIII/XIV w.) trudno jest jednoznacznie rekonstruować na podstawie dotychczasowych danych. Nie mamy też bezpośrednich analogii z tego czasu. Z zachowanych obronnych obiektów murowanych, większość zostało przebudowanych i zmodernizowanych w XIV lub XV w. Można jednak przyjąć, że zamki czy też inne obiekty warowne lub też fortyfikacje miejskie z tego okresu, mogły mieć dwa rodzaje bram: czworoboczną, przewyższającą mury obronne wieżę bramną z przejazdem pośrodku (z kratą żelazną, pomostem, zwodzonym mostem) i gankiem straży na szczycie, niekiedy wzmocnioną dodatkowo basztami/fosą albo zwykły otwór w murze, ulokowany w grubości fortyfikacji/murów i zabezpieczony kratą żelazną lub wrotami. Jako przykład pierwszego rodzaju konstrukcji można wskazać bramy Floriańską lub Mikołajską w Krakowie, Bramę Wschodnią w Dobczycach, oraz bramę na zamku w Chęcinach. Drugi typ reprezentują przejścia bramne w zamkach nad Dunajcem (Rytro, Czchów, Czorsztyn) i na Jurze Krakowskiej (Smoleń, Olsztyn, Rabsztyn)[27]. Przejścia takie mogły być zabezpieczane przez drewniany pomost, most zwodzony, fosę lub kamienną basztę, wypustek muru (to ostatnie występuje w pierwotnej fazie zamku górnego na Wawelu, gdzie na południowej stronie muru konradowskiego zachował się taki element)[28] [29] [30] [31] [32] [33] [34] [35] [36]. Być może właśnie z takim rozwiązaniem mamy do czynienia w Wiślicy.

Brak także wystarczających przesłanek, aby rekonstruować wygląd ewentualnej bramy z okresu wczesnego średniowiecza. Z obszaru Małopolski znamy jak dotąd niewiele przebadanych obiektów tego typu. Jako przykłady można wskazać przejścia bramne rozpoznane w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. tarnowski, Sąsiadce, pow. zamojski, Chełmcu, pow. nowosądecki i Damicach, pow. krakowski [37]. Zaznaczyć jednak trzeba, że bramę w Chełmcu odsłonięto tylko częściowo, a w przypadku tej z Damic opublikowano jedynie ogólną informację [38]. Wydaje się wszakże, że ogólnie rzecz biorąc przerwy w wałach obwodowych były do siebie podobne: ich ściany miały formę palisady obustronnie szalującej wał lub ewentualnie blisko siebie wkopanych słupów. Przestrzeń wewnętrzna bramy przedzielona była rzędem słupów na dwa równoległe ciągi komunikacyjne (np. Zawada Lanckorońska – dwie bramy od strony zachodniej i wschodniej) lub była otwarta, co wskazuje, że ruch w bramie nie podlegał regulacji (np. Sąsiadka, obie bramy). Daje to więc pewne wyobrażenie o możliwych rozwiązaniach konstrukcyjnych, ale nadal o wysokim stopniu generalizacji. Jak dotąd nie znamy pozostałości skrzydeł bram lub ich moszczenia, więc wszelkie rekonstrukcje podejmowane w tym zakresie są całkowicie hipotetyczne. Również na obszarze całej Słowiańszczyzny brak materialnych przesłanek pozwalających na odtworzenie wyglądu nadbramia. Nie wiadomo zatem, czy poziom korony wału był identyczny ze stropem wejścia, czy też nad bramą umieszczono wieżę. W wypadku grodu wiślickiego tym bardziej nie ma podstaw, aby na tym etapie rozpoznania podejmować próbę rekonstrukcji hipotetycznej bramy południowo-wschodniej. 

Z południowo-wschodnim rejonem stanowiska wiąże się też niewielka anomalia uchwycona na zachód od domniemanego przejścia w murze, po jego wewnętrznej stronie (il. 6: 5). Może się ona wiązać z konstrukcją domniemanej bramy. Nie można jednak zupełnie wykluczyć możliwości, że może to być uchwycony fragment muru, wyznaczający mniejszą, wydzieloną część grodu. Należy bowiem w tym miejscu przypomnieć niezweryfikowaną dotąd tezę Z. Wartołowskiej, że najstarszy gród mógł obejmować mniejszy obszar niż ten otoczony murem kamiennym z XIII/XIV w. [39] [40]

W południowo-zachodnim narożniku grodziska, po wewnętrznej stronie muru, zaobserwowano w przybliżeniu prostokątną strefę o podwyższonej oporności elektrycznej (il. 6: 6). Może ona wynikać zarówno z obecności w tym miejscu reliktów budowli kamiennej lub koncentracji rumoszu kamiennego, jak również (co wydaje się najbardziej prawdopodobne) być rezultatem obecności wysoko wypiętrzonego w tym miejscu podłoża gipsowego. Z analogiczną sytuacją mamy do czynienia w północno-zachodnim narożniku grodziska (il. 6: 7).

W trakcie badań elektrooporowych nie uchwycono tzw. suchego muru znanego z przekopu przez wał wschodni i północny grodziska. Mur ten widoczny na profilach wykopów na niewielkiej głębokości (il. 10) może mieć niewystarczająco zwięzłą konstrukcję, aby stać się źródłem czytelnych anomalii. Nie można też wykluczyć, że z uwagi na niewielką odległość obu murów (ok. 3 m), anomalie będące zobrazowaniem obu tych konstrukcji „zlały się” miejscami w jedną o dość znacznych rozmiarach. Sytuacja taka mogła mieć miejsce zwłaszcza tam, gdzie uchwycona anomalia ma ok. 5 m szerokości (wał wschodni i północny). Tam jest prawdopodobne, że uchwycono obie te konstrukcje łącznie. Mur z przełomu XIII i XIV w. miał bowiem szerokość ok. 2,2 m., a tzw. suchy mur ok. 1 m. W obrębie wałów zachodniego i południowego mur mógł zostać rozebrany na kamień lub stan jego zachowania nie jest wystarczający do uzyskania czytelnego wyniku.

Badania magnetyczne przeprowadzone na obszarze nieobjętej dotąd badaniami wykopaliskowymi ćwiartki południowo-wschodniej grodziska nie doprowadziły do odkrycia anomalii związanych z reliktami osadnictwa średniowiecznego, co może wskazywać, że obszar ten pełnił funkcję placu przybramnego (podobnie jak miało to miejsce przed bramą zachodnią). Stosunkowo dobrze czytelna była jedynie anomalia związana z wałem otaczającym grodzisko (il. 7: 1).

Wnioski

W trakcie przeprowadzonych badań potwierdzono istnienie muru kamiennego z przełomu XIII i XIV w. na całym obwodzie grodziska. Potwierdziło to zasadniczo wnioski wysunięte na podstawie wyników prac wykopaliskowych. Dzięki obecnym badaniom możliwa stała się korekta dokładnego przebiegu muru, zwłaszcza w wale północnym i południowym (il. 9). Stwierdzono wielce niezadowalający stan zachowania muru w wale zachodnim, relatywnie dobry w północnym oraz dobry w wale południowym i wschodnim. Udało się też zarejestrować domniemane przejście w wale południowo-wschodnim. Należy mieć jednak świadomość, że badania geofizyczne pozwalają na obserwację anomalii, a nie obiektów archeologicznych. Interpretacja ich wyników jest więc w dużej mierze subiektywna. Weryfikacja prawdziwości hipotez postawionych na ich podstawie, powinna być dokonana na drodze badań wykopaliskowych. Planowane przez gminę w obrębie omawianego stanowiska prace prowadzące do zaadaptowania tego obiektu do celów turystycznych, których ostateczny charakter i zakres nie jest niestety znany autorom tego artykułu, mogą jednak spowodować, że prowadzenie tego typu prac w celu weryfikacji postawionych wyżej tez może być w najbliższej przyszłości utrudnione. Z tego też względu publikacja wyników badań nieinwazyjnych grodziska w Wiślicy wydawała się już na tym etapie rozpoznania potrzebna i usprawiedliwiona.