Aktualności

Na początku września łódź z Osebergu – jeden z najważniejszych zabytków wikińskich na świecie – została ostrożnie przeniesiona do powstającego Muzeum Epoki Wikingów na Półwyspie Bygdøy w Oslo. Relokacja to zwieńczenie ponad dekady planowania i testów, w które zaangażowano inżynierów, konserwatorów oraz specjalistów z wielu innych dziedzin. 

Przypomnijmy, że statek z Osebergu (norw. Osebergskipet) uważa się za jeden z najwspanialszych zabytków z epoki wikingów (793–1066). Odkryto go w 1904 r. na farmie Oseberg niedaleko Tønsberg w Vestfoldzie na zachodnim brzegu Oslofjordu . W latach 1904–1905 pracami wykopaliskowymi kurhanu (norw. Oseberghaugen ved Slagen) kierowali dwaj archeolodzy, a prywatnie koledzy: Gabriel Gustafson (1853–1915) i Haakon Shetelig (1877–1955). Pod nasypem o średnicy 44 m i wysokości 6 m znajdowały się najlepiej – jak się później okazało – zachowane, bo aż 90% (!), pozostałości łodzi z epoki wikingów. W specjalnie zbudowanej komorze w jednym łożu odkryto szkielety dwóch kobiet w wieku prawdopodobnie 80 i 50–55 lat, co ustaliły specjalistyczne analizy, np. zębów. Wraz z nimi do grobu złożono cztery bogato zdobione pary sań oraz czterokołowy wózek, drewniane skrzynie, wiadro z brązowymi okuciami w postaci tzw. siedzącego Buddy, narzędzia rolnicze i domowe, wełniane szaty i importowane jedwabie, szczątki 14 koni, wołu i 3 psów.

Samą łódź (drakkar) wykonano głównie z dębu w 820 r., ale jako komorę grobową wykorzystano w 834 r. Statek mierzy 21,5 m długości i 5 m szerokości. Po każdej stronie burty umieszczono po 15 otworów (dulek) na sosnowe wiosła, co wskazuje, że pełna obsługa statku wymagała 30 wioślarzy. Sosnowy maszt miał ok. 9–10 m wysokości, z czego wynika, że żagiel mógł mieć ok. 90 m² powierzchni. Pojazd mógł zatem rozwijać prędkość do 10 węzłów, czyli 19 km/h, co potwierdził eksperyment z jego repliką przeprowadzony w 2012 r. Wrażenie robią również bogate zdobienia pokrywające dziób i rufę statku w formie tzw. „chwytającej bestii”, nazywanej często stylem Oseberg. 

Niedawno, bo w lipcu 2025 r., donosiliśmy o tym, że chyba najbardziej charakterystyczny element całego statku, czyli głowa węża, która spiralą kończy i zdobi jego dziób, poddano zabiegom konserwatorskim oraz badaniom. Uzupełniono braki, a zdjęcie rentgenowskie pokazało w jaki sposób połączono ponad 1000 lat temu drewniane elementy by uzyskać tak wymyślny kształt. Pierwszy raz od ponad 100 lat ten oryginalny wspaniały galion można oglądać w Muzeum Epoki Wikingów (norw. Vikingtidsmuseet) na Półwyspie Bygdøy w Oslofjordzie. 

Muzeum Epoki Wikingów (norw. Vikingtidsmuseet, ang. Muzeum of the Viking Age) na Półwyspie Bygdøy w Oslofjordzie to rozbudowane, zmodyfikowane i znacznie wzbogacone o zabytki dotychczasowe Muzeum Statków Wikińskich (nor. Vikingskipshuset i Oslo, ang. Viking Ship Museum in Oslo). Jego budowę zaproponował w 1913 r. wspomniany wcześniej Gabriel Gustaffson, sugerując by stało się ono miejscem przechowywania zabytków z epoki wikingów odkrytych pod koniec XIX i na początku XX stulecia. Chodziło mu głównie o łódź z Osebergu, ale też tą odkrytą w 1879 r. w Gokstad (również w Oslofjordzie), która kryła pochówek mężczyzny i jest obecnie datowana na drugą połowę IX w. Oba statki przebywały wówczas tymczasowo w specjalnych halach mieszczących się w Ogrodzie Uniwersyteckim w Oslo. Na wniosek tego szwedzkiego archeologa ogłoszono konkurs na projekt przyszłego Muzeum Statków Wikińskich, który wygrał Arnstein Arneberg, uważany dziś za jednego z czołowych architektów norweskich. Koszty budowy sfinansował parlament norweski.

Pierwsze skrzydło budynku wzniesiono w 1926 r. na Półwyspie Bygdøy, wtedy też przetransportowano łódź z Osebergu z hali w Ogrodzie Uniwersyteckim, co jak wynika z zachowanych zdjęć stanowiło nie lada wyczyn (użyto wyłącznie siły ludzkiej), ale również wydarzenie. Kolejne skrzydła – dla łodzi z Gokstad oraz Tune – ukończono w 1932 r. Zamknięcie projektu opóźniło się z powodu II wojny światowej o kilkanaście lat – dopiero w 1957 r. oddano do użytku ostatnią część muzeum. 

Ponownie zarówno łodzie, jak i kwestia samego muzeum stały się przedmiotem dyskusji narodowej, gdy w 2000 r. Uniwersytet w Oslo poparł wniosek Muzeum Historycznego, by łodzie wraz z wyposażeniem przenieść do nowej instytucji zlokalizowanego w Bjørvika. Wybór nowej lokalizacji wydawał się uzasadniony, ponieważ to dzielnica w centrum stolicy Norwegii, gdzie stoją nowe gmachy opery, Muzeum Muncha oraz biblioteki miejskiej. Jednak wokół propozycji toczyła się w środowisku archeologów i muzealników debata, która została nagłośniona w mediach. Ścierały się dwie opinie: jedna, że łodzie są zbyt delikatne na tak poważną przeprowadzkę, druga zaś, że przy odpowiednim zabezpieczeniu nie ulegną jednak uszkodzeniu. 

W 2012 r. rząd norweski powołał specjalną komisję, która uznała, że dotychczasowy budynek muzeum ze względów konserwatorskich nie nadaje się do przechowywania i eksponowania łodzi. Wprawdzie w momencie odkrycia ich stan zachowania był zadziwiająco dobry, ale niemal wiek ekspozycji (wahania temperatury i wilgotności) sprawił, że dąb, którego użyto do budowy łodzi z Osebergu, stał się kruchy i zaczął pękać. Nie pomagały również naprężenia powstałe wskutek zastosowania nieodpowiednich podpór w budynku muzealnym. W rezultacie przewidywano, że bez interwencji zabytkowi grozi zawalenie pod własnym ciężarem. Ostatecznie w 2015 r. ogłoszono konkurs na rozbudowę istniejącego budynku w Bygdøy, który wygrała duńska pracownia architektoniczna AART architects. Projekt zakładał dobudowanie do pierwotnego budynku muzeum na planie krzyża jakby kolejnego skrzydła o kształcie okręgu. 

W 2021 r. dotychczasowe muzeum zamknięto, by rzetelnie przygotować się do przeprowadzki, która wymagała szczególnej ostrożności w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego. Na potrzeby przeniesienia łodzi o długości 21,5 m i wadze kilku ton zaprojektowano niestandardowe podpory oraz wykorzystano technologię nieodzowną dla platform wiertniczych na morzu (w czym przecież Norwedzy mają doświadczenie). Przez niemal dekadę testowano i ulepszano plan przenosin łodzi z Osebergu. 
Wreszcie na początku września 2025 r. przetransportowano łódź ze starego do nowego skrzydła muzealnego – sam dystans wynosił tylko 106,5 m, ale podróż trwała 10 godzin. Zabytek podniesiono na wysokość kilku metrów nad podłogą i z prędkością 25 cm na godzinę przeniesiono do miejsca docelowego. Dla członków ekipy był to ogromny wysiłek, ale i niesamowity widok oraz przeżycie na całe życie. W nowym pomieszczeniu zainstalowano odporne na wibracje i zabezpieczające przed trzęsieniami ziemi, a także nowoczesny system klimatyzacji. Przenosiny można było śledzić w streamingu udostępnionym przez Muzeum Epoki Wikińskiej. Zachęcamy do obejrzenia również krótkiego filmiku (w przyśpieszonym tempie oczywiście) z przebiegu całej operacji, a także dokumentacji fotograficznej (w tym zdjęć archiwalnych z 1926 r.) na stronie tej placówki, która zostanie otwarta w 2027 r. 

________________
Ewelina Siemianowska (ur. 1981) historyk i archeolog, oba kierunki ukończyła na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się wczesnym średniowieczem, w tym zwłaszcza osadnictwem i komunikacją, którym poświęciła szereg artykułów naukowych. Jest redaktorem portal wczesnesredniowiecze.pl.

Powyższy artykuł jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.
Redakcja wyraża zgodę na kopiowanie i przedrukowywanie tylko całości artykułu pod warunkiem zamieszczenia imienia i nazwiska autora, informacji o nim oraz informacji o źródle (link do wczesneśredniowiecze.pl).